O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O`RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI
SAMARQAND  DAVLAT CHET TILLAR INSTITUTI
 
TARJIMA NAZARIYASI VA AMALIYOTI FAKULTETI

YAQIN SHARQ TILLAR KAFEDRASI

KURS ISHI

MAVZU: KUN SHAN-ZHEN “SHAFTOLI GULLI YELPIG`ICH”ASARINING BADIIY-TARIXIY XUSUSIYATLARI

 

                                                                                                             

МУНДАРИЖА

Кириш
I.	БОБ.“Шафтоли гулли елпиғич” асaрининг таҳлили
1.1.	“Шафтоли гулли елпиғич” асарининг бадиий хусусиятлари
1.2.	“Шафтоли гулли елпиғич” асарининг тарихийлик жиҳатлари
II.	БОБ.Кун Шан-жэнь ижодида драма жанри
2.1.	Драма жанрининг хусусиятлари
2.2.	Тарихий драммада вақт концепцияси
Хулоса
   Глоссарий……………………………………………………………………...
Фойдаланган адабиётлар рўйхати

Кириш
Республикамиз мустақилликка эришгандан сўнг турли шарқ ва ғарб халқлари адабиёти намуналарини ўзбек тилига таржима қилиш, уларни илмий-бадиий тадқиқини амалга ошириш борасида анча самарали ишлар амалга оширилди. Жаҳон халқлари адабиётини ўрганиш ва улардаги умуминсоний тамойиллардан ўзбек китобхонини баҳраманд қилиш биз бўлғуси шарқшуносларнинг ҳам вазифаларимиздан биридир.
Мамлакатимизнинг биринчи Президенти И.А.Каримов ўз маърузаларидан бирида: “Илм - фаннинг чинакам равнақига эришиш учун ташқи дунёга эшикни кенг очиш керак” – деб таъкидлаб ўтган эдилар. Шундай экан, шарқ ва ғарб илм-фани, адабиёти билан танишиш бугунги кун учун муҳим аҳамият касб этади. Хусусан, хитой адабиёти, айниқса унинг замонавий намуналари ҳам бундан мустасно эмас. 
Ушбу соҳадаги ишларни Президентимиз Ш.М. Мирзиёев ҳам давом эттирмоқда. Ёшлигидан адабиёт ихлосманди саналган Президентимиз, юртимиз аҳолиси ва айниқса ёшларнинг интеллектуал салоҳиятини ошириш масалаларини илгари сура бошладилар. Ҳусусан 2017 йил 12 январ куни “Китоб маҳсулотларини чоп этиш ва тарқатиш тизимини ривожлантириш, китоб мутоалааси ва китобхонлик маданиятини ошириш ҳамда тарғибот қилиш бўйича комиссия тузиш тўғрисида” фармойиш берди. Мазкур фармойишга асосан аҳоли, айниқса, ёшлар орасида бадиий жиҳатдан юксак, интеллектуал савияни ўстиришга хизмат қиладиган китобларга бўлган талабни ўрганиш, шу жумладан, ижтимоий сўровлар орқали аниқлаш, нашриётлар томонидан чиқариладиган бадиий, маърифий, ёшларнинг дунёқарашини кенгайтиришга доир. 
Мавзунинг ўрганилганлик даражаси. Кун Шан жень ҳаёти ва ижоди юртимизда батафсил ўрганилган дея олмаймиз. Аммо чет эл мамлакатларида, ҳусусан Россия, АҚШ ва бошқаларда адиб хитойшунос ва адабиётшунос олимларнинг бахс-мунозаралари мавзусига аллақачон айланиб улгурган.
Тадқиқот объекти ва предмети. Хитой адабиётининг йирик намояндаси Кун Шан жень ижоди шунингдек, япон, рус, инглиз тилларидаги адиб ижодиётига бағишланган мақолалар, турли илмий ишлардан ҳам кенг фойдаланилади. Юқорида келтирилган “Шафтоли гулли елпиғич” асари мисолида адибнинг дунёқараши ва фалсафасини ва Хитой ижтимоий ҳаётини ёритиб бериш.
Тадқиқотнинг мақсад ва вазифалари. Илмий ишдан кўзланган асосий мақсад “Шафтоли гулли елпиғич” асрининг мазмун-моҳиятини ёритиб беришдан иборат. Юқорида айтилганларни ҳисобга олган ҳолда, илмий ишга доир қуйидаги вазифаларни келтирсак бўлади:
- Хитой адабий муҳитини ўрганиш;
- Кун Шан жень асарларининг Хитой адабиётига таъсирини кўриб чиқиш;
- Хитой халқиниг ижтимоий-сиёсий ва психологик аспектларини драмаларда акс этишини ўрганиш;
- Тарихий драманинг ўзига хос жиҳатлари, мазмун ва моҳиятини “Шафтоли гулли елпиғич” асарини тарихий драма мисолида кўриб чиқиш.
Ишнинг тузилиши. Курс иши кириш, икки боб, хулоса  ҳамда  фойдаланилган адабиётлар рўйхатидан иборат бўлиб, жами 22 бет.

I.	БОБ. “Шафтоли гулли елпиғич” асрининг тахлили
1.1.	“Шафтоли гулли елпиғич” асрининг бадиий хусусиятлари
Кун Шан-жэнь (1648-1718) -"чуаньци" жанрида ижод қилган драматургларнинг охиргиси ҳисобланади. Келиб чиқиши тўғридан – тўғри Конфуцийга бориб тақалади. Унинг Цюйфу шаҳридаги ибодатхонасида ўттиз етти ёшигача яшайди ва у ерда мумтоз адабиётни ўрганади. Император Кансининг назарига тушгач унинг хизматига ўтади. Пойтахтда ва вилоятларда бир қанча лавозимларда ишлайди. 1702 йилда номаълум сабабларга кўра ватанига қайтади. Умрининг охиригача шу ерда қолади. 
Драматургнинг асосий асари тарихий драмаси, “Шафтоли гулли елпиғич” асаридир. Гу Цай билан ҳамкорликда “Кичик лютня” асарини ҳам ёзган. Кун Шан-жэнь бир қанча шеърлар муаллифи. Қофияланган насрий рисолалар ҳам яратган. 
Асарнинг ўзига хос хусусиятларидан бири жой номлари, прецендент номлар ва ибораларни маҳорат билан қўлланилишидир. Эътиборимизни шундай сўзларга қаратамиз: Пинкан - Чанъанидаги  даҳанинг номи, тан даврида ашулачи қизлар яшашган жой; кейинчалик “завқли хонадонлар жойлашган” жойларни билдиради. Ив кўчаси ҳам ашулачи қизлар яшайдиган жойни билдиради.  
Хан императори У-ди валиаҳд шаҳзодалаги булганда холаси А-цяони хотинликка олишни таклиф қилади. Бу таклифга У-ди қуйдагича жавоб беради: “А-цяони хотинликка олсам у учун олтин қасрлар қурушимга тўғри келади”. ( ўзининг енгларига қарайди): бу ерга сиғадими. Драмада Ян вень цун келинчак шарафига шеър ёзади “митти гўзал Ли Сян-цзюнь, қалби нозик уни енга яширса бўлади.”
Губернатор Ма (Ма Ши-ин) – Фэнъяна губернатори 
...Бир банда икки нилуфар гули. – севишганларнинг ажралмаслик рамзи. 
Цзо Сы (250-305) – Шарқий Цзинлик шоир. “Уч пойтахт ҳақида қасида” асарининг муаллифи жудда машҳур бўлган. Уни қайта кўчиришда энг сифатли ва машғур қоғоз Лоян қоғозидан фойдаланишган. 
Пань Юэ (247-300) – мисилсиз гўзаллиги билан машҳур шоир. Цинхуай Нанкин орқали оқиб ўтади ва шаҳарниннг кўзга кўринган жойи, қирғоқлари бўйлаб турли хил кўнгил очар муассасалар жойлашган.
Чжао Мэн-бай – Дунлин партияси вакилларидан бири. Сўнги император томонидан Дайчжоуга жўнатилган ва ўша ерда вафот этган.
 Вэй Клиги – сарой оғаларининг партияси бўлиб, Вэй Чжун-сян бошқарган. Мин сулоласининг сўнги даврида ҳукуматни эгаллаб олган.
Дунлин партияси XVI аср охрида Уси шаҳридаги Дунлин академиясида шаклланган. Амазкур партия ислоҳотчилик ишларини олиб бориб, давлат пошқарув аппаратини ислоҳ этиш, саройоғаларини бошқарувда четлтишни талаб этган. “Уйғониш” қатнашчилари Дунлин партияси  ислоҳотчилари давомчиси Мин шаҳзодаси Фу-ван даврида йўқ қилинган. Фу-ван 1644 йилда Нанкинда ўзини император деб эълон қилганлан. У мамалакатни Хунгуан номи билан бошқарган.
Фақат Сян-цзюнь қила олар эдис- В "Девяти напевах" Цюй Юан(340-278 йй. Мил.авв. н. э.) нинг “Тўққиз нақоратида”, “Дарё ҳукдори Сян” кўшиғида ҳукмдорнинг хотини (Сян-цзюн) тўғрисида қуйдагиларни айтади: "Яшма тақинчоғини туғри сувга ташлайман илгагини эса ям-яшил қирғоқда қолдираммман. Драмамадаги қаҳрамон Сян-цзюнь бошқа иероглифлар билан ёзилади.
Цзо Лян-юй ўз қўшини билан  Нанкиндан жанубий ғарбдаги Учанда эди. – шарққа ҳаракатланди дегани, Нанкинга йўналди дегани, шимолий аскарлар бу даврда Хуанхенинг шимолий қисмларини босиб олган эдилар.
Мин-фэй - унвон, присвоенный красавице из гарема хан императора Юань-ди  харамидаги гўзал Ван Чжао-цзюнга берилган эди. 
Гуйян - Ма Ши-ин ватани. 
"кўзаллар кўшки" – завқли хонадон Ли Чжэнь-ли хонадон соҳибаси.
Линьчунь ва Цзеци қасрлари. – Чэн сулоласининг сўнги императори Хоу-чжу (557-588), мусиқа ва кўнгилхушликни ашаддий ихлосмандию Мусиқа ва рақслар учун Линьчунь ва Цзеци қасрларини қурдирган. 
Цинь-ху - полководец чэнь императори Хоу-чжунинг саркардаси, суй қўшинларига бас кела олмаган. 
Цзянгуань – Янцзыдаги жой номи,  икки катта тоғ Хоя (дарёнинг шимолий қирғоғи) ва Цзинмэнь (жанубий қирғоғи) орасида жойлашган. 
Хугуан - Хубэй и Хунан вилоятларининг умумий номи. 
Ниннаньский хоу - унвон, саркарда Цзо Лян-ююга сўнги Мин императори томонидан берилган унвон. 
Тўр уч томондан тўлиқ очик (ибора) - Айтишларича,  Шаи сулоласининг асосчиси Шан-тан, одамлар тўр қўйиб қушларни овлашаётганлигини кўриб, уч томондан тўрларни кўтариб қушларни қўйиб юборишни буюради. 
Сюцай. Хоу Фан-ю шу ҳақида гап кетяпти у даражани олган. 
Тўққиз оролда бўлсин. – Авсоналарга кўр улар кенг денгиздаги  Инчжоу, Пэнлай  ва бошқа ороллар унда муқаддас умрбоқий одамлар яшайди. 
..темир батинкаларни йиртамиз. – (ибора) излаш учун кўп масофаларни босамиз деган маънони англатади.
Тяньтай – Нанкиннинг жанубидаги Чжэцзян вилоятидаги тоғ.
Олдинги ҳаётидаёқ... – буддавийлик таълимотига кўра ҳар кимнинг уч умри мавжуд: ўтган, ҳозирги, келажак. 
Таоюан тоғининг бўғизида дегани... – Улинлик балиқчи Тао Цяня (365-427) "Шафтоли манбаси" асарида бахтиёр одамлар мамлакатига айнан шу ердпн йўл топан.

1.2.	“Шафтоли гулли елпиғич” асрида тарихийлик жиҳатлари
Хоу Фан-юй номли ёш олим Ли Сян-цзюнь номли ёш, гўзал ва ширали овоз эгасини севиб қолади ва у билан тақдирини боғламоқчи бўлади. У қиз “Завқли даҳа”  соҳибаси Ли Чжэнь-лининг"асранди" қизи бўлади. Бироқ йигитнинг камбағаллигидан тўй учун ҳеч вақоси бўлмайди. 
Ян Вэнь-цун номли рассом тўй харажатларини, совға саломларнинг пулини, барчасини зиммасига олишини йигитга таклиф қилади. Бироқ бу пулларни Жуань Да-чэна буйруғи билан бераётганини айтмайди. Жуаннинг эса ўз мақсади бўлади. У қачонлардир сарой хизматчиси бўлган бўлади ва урилиб кетади. 
Энди эса Хоу Фан-юнинг ёрдамида "Уйғониш" номли ватанпарварлар жамияти аъзолари билан яқинлашиб мавқесини тикламоқчи бўлади. “Туҳфани рад этиш саҳнаси” тўй базмидан кейинги саҳна ҳисобланади. У еттинчи саҳнадир. Чунчжэн (1643)ҳукмронлигининг 16 йили 3- ойнинг 16 -куни. “Завқли хонадон” хизматкори хиргойи қилиб бўлган воқеаларни айтади. Қўлидаги туфдонни тозалаб ишларини қилади. Унинг сўзларидан бўлган воқеаларни тушуниб олса бўлади: (кулади) Бўлмағурлик! Бўлмағурлик! Кеча Сян хоним илк марта меҳмон қабул қилди. Ўзиям ярим тунгача шовқин қилдилар. Эвазига барвақт туришимга тўғри келди. 
Яна туфдонларни тозалашим, тувакларни олиб чиқишим керак. Иш кўп. Ҳаммасини бажариш қийин. Бу қизлар ва уларнинг доимий меҳмонлари соат нечагача қучоқлашиб ётишлари номаълум. Шу вақт  Ян Вэнь-цун куйлаб кириб келади: Ив кўчасидаги Пинкан даҳаси тонгги сокин уйқуда; 
Бироқ уларни ёш йигит безовта қилиб дарвозан тақиллатади. Гўзалларнинг эшиклари маҳкам. Улар туш кўряптилар ва шу каби сўзларни айтиб куйлашда давом этади. Мен, Ян Вэнь-цун, жаноб Хоуни табриклашга келдим. Бироқ унга эшикни очишмаганларидан кейин у овозини борича бақириб хизматкорни исми билан чақиради. Унинг шовқинига хонадон соҳибаси чиқади. Бу орада ёш келин - куёв бахтдан масрур қўшиқ куйлаб саҳнага чиқишади. Ян Вэнь-цун ва Ли Чжэнь-ли уларга пешвоз чиқишади. Ян Вэнь-цун базмда келинга атаб ёзган шеъри Хоуга ёққан ёқмаганлигини сўрайди. Куёв шеърнинг ёққанлигини айтади. Шунда у келинга совға тайёрладингизми деб куёвдан сўрайди. Хоу келинга атаб шеър ёзганлигини айтиб қўйнидан оппоқ елпиғични чиқаради. Ян Вэнь-цун келинга совғани асраб қўйишни айтади. 
Ли Сян-цзюнь уни олиб енгига яширади. Йигитнинг шеърини рассом мақтайди. Келин ва куёв рассомдан уларга кўрсатган марҳамати учун миннатдорчилик билдирадилар. Куёв албатта қарзларини тўлашини айтади. Шунда сир очилади. Аслида ким пул берганлиги ва унинг асл мақсади нима эканлигини айтганда Хоу дўўстлари билан маслаҳат қилишини айтади. Бироқ Ли Сян-цзюнь эридан ундай қилмаслигини сўрайди. Унинг сотқин ва ёмонлигини айтиб қимматбаҳо тўғноғич ва бошқа совғаларнинг барчасини ерга ташлайди. Ли Чжэнь-ли асранди қизи совғаларни ерга ташлаганини кўриб ачинади. Келинчак устидаги қимматбаҳо кўйлакни ҳам қайтаради. Буни кўриб Хоу совғаларни сандиғи билан қайтаради. Шунда Ян Вэнь-цун буерда қиладиган иши қолмаганлигини айтиб кетади.
 Ли Цзы-чэн бошчилигида 1643 йили деҳқонлар қўшини  Мин сулоласининг пойтахти Пекинни босиб оладилар. Сарой аслзолалари жанубга қочадилар. 1644 йилда Мин сулоласи шахзодаларидан  Фу-ван – Нанкинда ўзини император деб эълон қилади. Аммо унинг бошқарувда қобилиятсизлиги. Шимолдан манжур қўшинларига қарши курашни ташкил эта олмаганлиг,. амалдорларнинг хоинлиги натижасида салтанати  тезда (1645 й.) қулайди. З Фу-ван саройида Ма Ши-ин и Жуань Да-чэн  бунинг асосий сабабчиларидан ҳисобланадиларЖуда юқори лавозимларни эгаллаган ҳолда фақат ўз манфаатларини кўзлайдилар. Туҳмат ва иғволар қилиб ўзларига қарши чиққанларни йўқ қиладилар... Хоу Фан-юй ҳам улар томондан туҳматга учраб Нанкиндан қочиб кетишга мажбур бўлади. "Уйғониш" жамиятидаги  ҳамфикрлари билан қайтганида эса қамоққа олинади. Ли Сян-цзюнь, Жуань Да-чэннинг совғаларини рад этади. Уни Тянь Ян исмли амалдорга мажбурлаб эрга берадилар. Қизни олиб кетишга келганларида қаршилик кўрсатиб йиқилади. Юзидан оққан қон Хоу Фан-юйнинг совғаси-оппоқ елпиғичга тегиб қип-қизил бўлади. Рассом Ян Вэнь-цун елпиғичдаги суратни давом эттиради. Елпиғичга шафтоли дарахтининг новдалари ва баргларини чизади. Драманинг номи айнан шу ердан олишган. Кейинчалик Ли Сян-цзюнь бошқа ашулачи қизлар билан  Фу-ваннинг саройига келтирилади. Император яширинча саройни тарк этгунча уерда қолади. Ли Сян-цзюнь  ашула ўқитувчиси Су Кунь-шэн ва рассом Лань Тянь-шу билан Нанкиндан кетади.Су Кунь-шэн узоқ саёҳатдан қайтиб келган бўлади. У саркарда Цзо Лян-юйнинг лагерига келади. Цзо Лян-юй Хоу Фан-юйнинг туҳмат қилинганлигини биладиган ягона одам. Бироқ Су Кунь-шэн кеч қолади. Саркарда Ма Ши-ина ва Жуань Да-чэннинг иғволари қурбони бўлиб ўз жонига қасд қилган бўлади. Нанкинга қайтган Су Кунь-шэн у қамоқхона эшиклари очиқлигини ва маҳбуслар қочиб кетганлигини билади. Ли Сян-цзюнь Хоу Фан-юйни топишдан умидини узмайди. Айрилиқдан орадан уч йил ўтгач Цися тоғида севишганларнинг учрашуви бўлади. Улар бир-бирини қаттиқ севадилар. Бироқ вазият юзасидан улар яна ажрашишларига тўғри келади. 
Асарга фалсафий нуқтайи назардан вақтга таъриф берилганда вақт борлиқнинг объектив реаллашув шакли деб қаралади. Ҳаракатдаги борлиқ доимо муайян замон ва маконда мавжуд бўлади, унинг мавжудлик белгилари ҳақида фикр юритилганда ҳам, ҳаракат шакиллари талқинида ҳам вақт тушунчасига дуч келамиз. 
Бадиий вақт вақтнинг бошқа шакл ва типлари сингари давомийликка эгадир, бу давомийлик воқеаларнинг даврий дамомийлигини ташкил этган асар фабуласини қамраб олади. Воқеалар давомийлиги турли мумтоз асарлада макон ва замон бирлигидан тортиб эпик ифодаланишгача, баъзан бир неча авлод ҳаётининг даврларини қамраб олиши мумкин. Борлиқнинг шакли сифатида вақт ўзлуксиздир, чунки борлиқ доимий ва тугамасдир. У ғойиб бўлмайди ва бошқаттан яратилмайди ҳам. Лекин объектив борлиқ ҳодисалари жуда узоқ вақтни ташкил қилиб, у бир қанча индивидуал вақтлар йиғиндиси сифатида гавдаланади.
Шунда асосан, драмада бадиий вақт ҳам узлуксиз, ҳам узуқ-узуқ ҳолда намаён бўлиши мумкин. Уни узлуксиз, яъни тўхтовсиз ҳаракатланган ҳолатини воқеаларнинг алоҳида босқичларининг бирлиги ҳосил бўлганидагина кўришимиз мумкин. Бунда айрим-айрим воқеалардан бир бутунлик ҳосил бўлади. Уларда вақт оқими ҳам, худди тарихий вақт сигнари бир тамонга, ўтмишдан келажакка эмас, балки айрим ҳолларда бугундан ўтмишга қараб ҳаракат қилади. Мақсад драматург учун зарур ҳисобланган воқеани кўрсатиш, унинг тарихдаги ва инсонлар тақдиридаги ўрнини белгилашдан иборатдир. Мин сулоласининг сўнги даврларида бошланган тарих Цин сулоласини ҳокимиятга келиши билан тугашини кўришимиз мумкин.

II.	БОБ. Кун Шан-жэнь ижодида драма жанри
2.1.	Драма жанрининг хусусиятлари
Маълумки, тил бирликлари нутқ шаклларида турлича қўлланилади. Шу жумладан драматик асарларда ҳам тил бирликлари маълум бир услубга хос нутқ шаклида намоён бўлади. Тил бирликларининг драматик асарларда қўлланиш шакли драматик нутқ деб юритилади. Драматик нутқ лексик –грамматик ва услубий хусусиятларига кўра кўпроқ сўзлашув нутқига яқинроқ туради, лекин драмматик нутқ баъзи хусусиятлари билан сўзлашув нутқидан фарқ килади. Масалан, хиссий бўёқдорликка эга бўлган персонаж монологлари ёки шеърий мисраларнинг драматик нутқда эркин холда қўлланиши билан бадиий нутқга ўхшаб кетади. Шу ўринда айтиб ўтиш жоизки бадиий асарлар уч турга ажралади: лирик тур, эпик тур ва драматик тур. Бадиий услуб мана шу тилнинг умумий хусусиятларини бирлаштиради. Шу билан бирга хар бир тур алохида услубий хусусиятларига эга яъни хар бир турнинг ўзига хос услуби ва шу услубга хос нутқ шакллари мавжуд, шунга қараб бадиий асарлар нутқи хам прозоик, поэтик ва драматик нутқ шаклларига бўлинади. 
Хитой тилшунослигида прозаик ва поэтик нутқ муаммолари маълум даражада тадқиқ қилинган, лекин драматик нутқ масаласи эса баъзи ишларда маълум қирраларигина тилга олиб ўтилган. 
Драматик асарларнинг бошқа турдаги жанрлардан асосий фарқларидан бири шуки бундай асарлар саҳна учун ёзилади. Демак, асардаги воқеалар қахрамонлар нутқи орқали саҳнада очилади. 
Бадиий тил ва бадиий асар, бадиий асардаги образли тил асарда бадиийликни юзага келтирувчи воситалар мавжуд. Бадиий сўз доимо инсонга ҳузур бахш этиб келган сўзнинг қудрати қиличдан ўткир эканлиги ҳақидаги фикр бундан минг йиллар аввал зикр этилган. «Тирик жонларнинг униб усиши учун тоза ҳавонинг аҳамияти, қанчалик катта бўлса адабиётимизнинг равнаки учун чинакам бадиий тил аҳамияти шунчалик зўр»,1 чунки бадиий адабиётда сўз ўзининг турли жилолари билан табиат ва жамиятдаги воқеликни бутун борлигича ифода этади. 
Бадиий адабиёт тили адабиий тилнинг ўзига хос кўринишига эга бўлган шакллларидан биридир. Бадиий адабиёт тили хам тил тараққиётининг умумий қонуниятларига бўй синади. Бошқача қилиб айтганда, бадиий асар тили адабий тил каби омма учун алоқа восита бўлишдек хусусиятга эгадир. Бадиий адабиёт тилининг ўзига хослиги ва мураккаб йўналиши шундаки, у тилнинг адабий бўлмаган хилма-хил кўринишларини қатламларини хам кенг равишда ўзига сингдириб олиб умумхалққа намойиш этади. Шунингдек, хар бир бадиий адабиётда маълум бир адабиий тилнинг турли-туман услублари кенг қўлланиши мумкин. 
Бадиий асар тили фикрни бадиий ифодалаш нормасининг амалдаги бир кўриниши, намунаси ҳисобланиб нутқни адабий тил нормаси асосига кўриш бўйича қоида ўзгартирувчи ва манба бўлиб хизмат қилувчи энг мухим материалдир. Буюк талант соҳибларининг асарлари тилида адабий тил қурилишининг асосий тамойимллари тўгри, тўлиқ ва таъсирли акс эттириши билан бирга адабий тил қурилиши тараққиётининг мухим йўллари хам ўз ифодасига эга бўлади. Бадиий асарда бадиий нутқ энг мухим восита сифатида образлар дунёқараши психологиясини очиб беришда хизмат қилади. 
Бадиий адабиёт ва драмматургияда услуб фақат эстетик функсиянигина ёки миллий тил бойликларидан фойдаланиш имкониятинигина кўрсатмасдан, балки «сўз санъати» воситасида яратилган бадиий образлар орқали воқейликни тасвирлашда хам катта ролъ ўйнайди. 
Демак драматик нутқ бадиий нутқнинг тармоқ кўриниши бўлиб бир жихатдан сўзлашув нутқига, иккинчи жихатдан публицтистик ва илмий услубга ўхшаб кетадиган, бироқ улардан фарқли бўлган тилнинг услубий кўринишидир. Сўз санъатининг асосий турларидан бири бўлган драма юнонча сўз бўлиб, ҳаракат, амал-фаолият деган маъноларни билдиради. Бу тур асосан, саҳнада ижро этиш учун мўлжалланган бўлиб, суҳбат-диалог шаклида ёзилади. Унда муаллиф персонажлар хатти-ҳаракатини, ҳодисаларини бевосита таҳлил этиш имкониятига эга эмас. Бундай вазифалар диалог етакчилигида, монолог, ремарка ва паузалар ёрдамида муайян вақт ичида кўз ўнгимизда содир бўлаётган қисматлар шаклида амалга оширилади. Бир кечага мўлжалланганлиги сабабли драма асари ҳажми чеклангандир.
Драма бир неча маънода кечади, кенг маънода бадиий ижоднинг мустақил бир турини - драматургияни англатади. Тор маънода трагедия ва комедия оралғидаги бошқа бир жанрни - драма жанрини англатади. Яна драма ҳаракат – парда, акт маъносини ҳам қамрайди: уч пардали ёки бир пардали пьеса. Эстетик тущунчалардан ташқари, кенг халк оммаси драма сўзини танглик, мушкуллик, ғам, дард-ташвиш маъноларини ифодалашда ҳам қўллайди.
Бадиий дурдона оламида адиблар, танқидчилар, олимлар адабиёт назарияси ва унинг турлари ҳақида кўп бош қотирдилар ва уларни маълум бир меъёрига етказиб бердилар. Улар адабиётда асосан уч тур хос эканлигини аниқладилар. “Булар эпос, лирика, драма” 
Шу билан бирга ҳар бир турнинг бўлакчалари мавжудлигини, яъни жанрларга бўлинганлигини ҳам илмийғадабий жиҳатдан асосладилар. 
Драманинг бадиий адабиётнинг қийин тури деб аталиши яна шундаки, унда воқеаларни шундай кўрсатиш керакки, улар ихчам равишда намоён этилишини, персонажларнинг характерини сўз ва юмуш билан эластик ҳолда, аниқ ва тўлиқ очишни, тушунтириш, баён этиш, изоҳ беришдан тўла равишда ҳоли бўлишни, кераксиз тафсилотдан қоча билиш санъатини эгаллашни талаб қилади. Драманинг характерли хусусияти шундаки, унинг муаллифи насрчи ва назмчидан фарқли ўлароқ ўқувчилар ҳамда томошабинлар билан ўз қаҳрамонлари орқали бевосита гаплашади, мулоқотда бўлади. 
Драматург қаҳрамонларининг фаолиятини кўрсатиб, ахлоқини ифодалаб, руҳий оламини очиб, ўзининг ҳаёт ҳақидаги тафаккурини изҳор этади, даврининг муҳим, долзарб масалаларига муносабатларини билдиради. Бу ҳол драмада қаҳрамоннинг аҳамиятини жуда оширади, унинг турмуш мезонини аниқлайдиган шахсга айлантириб юборади. Мана шундагина қаҳрамоннинг ҳаётий замини, қилмишлари ва хаттиҳаракатларининг аҳамияти кўзга ташланади. Бундай қаҳрамон драманинг ғоявий моҳияти билан узвий боғланиб, унинг туб маъносини гавдалантиради, бош драматургик конфликтнинг ривожига алоҳида куч бағишлайди. Драманинг бошқа турлардан ажралиб турадиган хусусияти шундан иборатки, ҳаракат уйғунлиги. Юз берган ҳодисага урғу қилишимизнинг боиси шундаки, асар диалог ва монологлардан ташкил топиб, муаллиф “четлаштирилиб”, ўз сўзидан маҳрум қилинади. Воқеа ва ҳодиса тўла равишда ҳаракатда ўз ифодасини топиши туфайли муаллифни баёнчиликдан, ҳикоя этишдан фориғ этади. 
Драматург томошабинга ҳеч нарсани тушунтирмасдан, қаҳрамонларининг қилмишларини баён қилмасдан воқеаларга шундай ҳаракат бериб юборадики, шундан томошабинга ҳамма нарса аён бўлгандай туйилади. Келгуси воқеалар оқимига назар ташлай билади, уларни ҳаяжон билан кузатади. Маълумки, муаллиф драмада персонаж таржимаи ҳолини беришда жуда чекланган. Наср ва назмда қаҳрамоннинг келиб чиқиши, қаерда ишлаши, яшагани, қаерни битиргани, илгари нима иш қилганини, ҳозирда нималар билан шуғулланаётганини, ота-онасининг ҳаётини, қариндош-уруғларини кенг ёритиб бериши мумкин. 
Драмада эса инсоннинг қисматларини, ички оламларида тезтез юз берадиган кечинма ва товланишларини муаллиф ўз тили билан ҳар тамонлама очиб бериш имкониятига эга эмас. У ўз қаҳрамони билан романчидай ҳар вақт бирга бўлиб, ўқувчиларга уларни қандай тушуниш кераклигини айтиб бера олмайди. Шахсларнинг сирли фикрларини, характерларидаги яширин мотивларини, кучли кечинмаларининг сабабларини тушунтиришдан холисдир. Шундай бўлгандан кейин драматург ўз асарининг сюжетини шундай тузиши, воқеаларини шундай ифода этиши керакки, уларда қаҳрамонлар ва вазиятлар, характерли хусусиятлар, персонажларнинг зарур қирралари очиқ-ойдин тўлалигича намоён бўлсин. Булардан ташқари ўқувчи ва томошабин муаллиф айта олмаган, бўлиши мумкин бўлган нарсаларни ҳам фаҳмлаб олсин.
Умуман олганда, тарихий драмаларда драматик вазият ва конфликт масалалари ҳамиша долзарб муаммолардан бири бўлиб келган. Негаки, тарихий асардаги кечадиган воқеаларни бутун-мураккаблигича қаламга олиш жуда мушкул ишлардан биридир. Шу боис, драматургларимиз ўтган замон, масалан мамлакатимиз тарихига оид жиҳатларни умулаштиришга интилар экан, бир неча хусусиятларни бирлаштиришга интилади.
Айниқса, тарихнинг бор қиёфасини бадиийлик даражасига кўтариб чиқади. Кейин ушбу масалаларни теранроқ таҳлиллаб кўради. Демак, тарихий асарлар ўтмиш ва келажак орасидаги мустаҳкам кўприк вазифасини ҳам бажаради. Тарихий асарлар тарихийлиги билан ҳам бошқача моҳият касб этади. Негаки, давр ва замон тилсимни тасвирлаш драматургдан катта билим ва маҳорат талаб қилади.

2.2.	 Тарихий драмада вақт концепцияси
“Шафтоли гулли елпиғич” драмасида вақт концепциясининг ижод шакллари ҳақида мулоҳазалар баён этилади.
Драматизм пафос тури сифатида муаллифнинг ўз асарига муносабатини белгилашда муҳит ўрин тутади, айни манашу пафос тури драма жанрининг белгиланишига сабаб бўлади. Драмада худди эпик турдаги каби воқеалар тизмасининг яратар экан, у қаҳрамонлар ҳаракатини ўзаро алоқадорликда кўрсатади. Шунинг учун там Гёте драматург «ривожланаётган ҳаракат қонуниятига» бўйсиниши керак, деган хулосага келганди.
Драмада бадиий асарнинг асоси ва намоён бўлиши шакли сифатида ҳаракат юзага чиқар экан, унинг маконда юз бериши билан бирга, ўша ҳаракат содир етилиши учун сарф этилган вақт давомийлигини ҳам эътиборда тутиши керак. Ҳозирги давр драмасида классицизм роэтикасидаги каби макон, замон ва ҳаракат бирлигининг ўзаро уйғунлигини ташкил этувчи бадиий бутунликда вақт (мумтоз драмашунослик талқинига кўра замон) тушунчаси турли хил босқичларни ўз ичига олган ҳолда талқин қилинмоқда. Драматик асардаги жисмоний вақт (юқоридаги манбаларда тилга олинган тарихий вақт) ва воқеанинг мўлжалланган вақти, яъни тарихий вақтнинг ҳаракати - барчаси бадиий вақт доирасига кириб кетади. Саҳнадаги бадиий вақтнинг ташкил қилиниши усули турли асарларда турлича кечади. Ҳозирги пайтдаги драматик асарларда замонавий муносабатлар ва уларнинг бирлиги кўрсатилаётган ҳаракатдаги воқеа билан ҳамнафасдир, яъни асар воқеаси ўша замон муносабатлари тимсолида намоён бўлади.
Замон муносабатлари еркин ва фаол равишда шаклланади. Бадиий вақт асар давомида орқага қайтиши мумкинлиги билан реал, индивидуал вақтдан фарқланади. Кейинчалик эса вақт тушунчаси асар сюжетининг бир бўлагига айланиб қолди ва драмада вақт категорияси ҳақида сўз юритилганда, юқорида тилга олинган сюжет вақтни асосий бирлик сифатида қараладиган бўлди.
Бадиий асардаги, хусусан драмадаги вақт муаммоси билан йигирманчи асрнинг охирги йилларида тадқиқотчилар жиддий шуғулланишга киришдилар. Эндиликда эса бадиий вақт муоммоси кенг миқёсда таҳлил ва талқин қилинмоқда.
Бадиий вақт билан кўпгина санъатшунослар, файласуфу театр назариётчилари машғул бўлиб, бу нарса ҳатто саҳна безакчилари ва амалиётчиларнинг ҳам бефарқ қолдирмаяпти.
Драмадаги бадиий вақтнинг ҳам худди тарихий вақт сингари қонун- қоидалари мавжуд. Драматург томонидан яратилган вақт ўлчовсиз ҳисобланиб, ҳар бир саҳна, ҳар бир эпизод ўзининг мазмуни, маъноси, макони жиҳатидан бадиий аҳамият касб этади. Драматик воқеа ортга қайтмайди, лекин драматург мухлисни ҳар қандай тарихий давр кечинмаларини худди ҳозир содир бўлаётгандей қилиб акс еттириб бериши керак бўлади. Тарихий вақтни саҳнада намоён қилиш бадиий вақтни келтириб чиқаради дейиш мумкин, лекин ҳар доим ҳам бундай бўлавермайди, чунки драматург асарда хоҳ ўттиз, хоҳ қирқ йилни, балки бир асрни акс эттирисин, бунинг аҳамияти йўқ. 
Драма сюжети қаҳрамонларнинг ички дунёсидаги туйғу ва кечинмаларнинг кескин ифода етилиши ва бунинг асар воқеаларига кучли таъсири билан ажралиб туради. Драматик асарда кўрсатилган воқеа саҳнадаги вақтга жамланиши керак бўлади, чунки воқеаларнинг чегараланган вақти бор, яъни у икки (нари борса уч) соатдан ошмаслиги керак. Шунинг учун саҳнадаги қаҳрамонлар тез-тез алмашиниб туради ва доимо ҳаракатда бўладилар, шу туфайлигина кўп воқеа-ҳодисаларни ҳам вақт ичида ифодалаб беришга еришилади.
Драмада сюжетлараро кетма-кетлик, яъни хроника ва концентрик муносабатлардан ташқари драматург маҳорати билан боғлиқ нуқталар таҳлилига еътибор қаратмоқчимиз. Драманинг асосий қаҳрамони расом атрофида содир бўлаётган воқеалар тўғрисида асар орқали маълум бўлишича, мамлакатдаги инқироз ва сиёсий ўйинларга бўлаётгон ҳодисалар кечаётган замонга нисбатан еътиборсиздек. Уни ўз бахти атрофида бўлаётган воқеалардан кўра севгилисига етиш кўпроқ қизиқтиради. Табиийки, уни мана шу ўзи эътиборга олмаган макон ва замон ичидаги ҳодисалар ўз домига тортади. Агар асар мазмунидан келиб чиқадиган муаллиф ғоясини асас қилиб олсак, асарнинг ғоявий мазмуни ҳам мана шу ҳолат билан боғлиқ кечганини кузатиш мумкин.
Хитой XVII аср бошларида 1368 йили ҳокимият тепасига келган Мин сулоласи бошчилигидаги ривожланган феодал давлат эди. Денгиз бўйига яқин худудда жойлашган шаҳарларда, шунингдек Янтсзи дарёси ҳавзасидаги шаҳарларда хусусий мануфактуралар бўлиб, денгиз бўйи вилоятларининг алоҳида раёнларида зироатчиликда ёлланма меҳнатдан фойдаланиш муайян даражада тарқалган эди. 
Хусусий мануфактураларнинг пайдо бўлиши ва қишлоқ хўжалигида ёлланма меҳнатдан фойдаланиш Хитойда янги ишлаб чиқариш муносабатлари элементларини туғилганлигидан далолат берарди. Заминдорлар қўлида ер мулкларининг концентрацияси натижасидадеҳқонларнинг оммавий ерсизланишининг бошланиши, қўшнилар (японлар, мўғуллар, манжурлар) билан урушларга қилинадиган ҳаражатларни кўпайиб бориши билан солиқ юкини ортиб кетиши, марказий ва маҳаллий давлат аппаратидаги порахўрликлар,шаҳарлар ва айниқса қишлоқлар аҳолисининг қашшоқлашуви чуқур ички инқирозни келтириб чиқарди. Мин империясидаги бу инқироз XVI асрнинг иккинчи ярмидаёқ кўзга ташланган бўлса, 1628-1646 йиллардаги деҳқонлар уруши ва манжур босқинчиларининг XVII асрнинг 30-40 йилларидаги хуружлари даврида яна ҳам кескинлашди. Асарнинг замон чегараси айнан Мин сулоласининг  ҳукмронлигинингсўнги вақтларини қамраб олганлигини гувоҳи бўламиз.
Сезиладики, муаллиф ушбу ўринда эҳтимол драматургик тажрибаси етишмаганида бўлса керак, оддий вақт тақсимоти билан иш кўрган ва мана шу беш кун ичида миллат тарихидаги кескин, бурилишларга бой ва фожиали кунларни бера олганки, шубҳасиз, драматургнинг маҳорати айни, мана шу ўринда кўринади. Шафтоли гулли елпиғич драмасида пардалар ўртасида анча воқеалар бўлиб ўтганини биринчи парда билан иккинчи, учунчи ва бошқа пардалар орасидаги воқеалар орқали англаймиз. Бундай воқеалар гирдобида Мин сулоласи қоядан жарликка қараб шиддат билан қулаётгандек таассурот қолдиради.
Демак, бадиий вақт тушунчаси астрономик вақт тушунчаси билан айнан мос келмайдиган бадиий-эстетик ҳодиса бўлиб, у йиллар ва тарих воқеалари томонидан эмас, балки драматург томонидан бошқарилади. Бу жараёнда муаллиф қаҳрамонлар нутқи ва ҳаракатидан асос сифатида фойдалангани ҳолда айрим ўринларда ремарка, пардалар орасидаги эслатма воситасида ўзи ифода қилаётган фикрлар китобхон ёки томошабинга тушунарли бўлишлигини таъминлашга ҳаракат қилади.

Хулоса
Ўзбекистон ва Хитой иқтисодий ва маданий алоқаларни 1992 йилдан бошлаганини биламиз. Бугунги кунда икки мамалкатнинг товар айрбошлаш ҳажми хам ошиб бормокда.Ўзбекистонда 700 дан ортиқ Хитой сармоялари иштирокида ташкил қилинган корхоналар фаолият юритмоқда. Келажакда икки мамлакат ўзаро савдо, иқтисодий, маданий алоқаларини янада мустахкамлаш ниятида.
Ўзбекистон ва Хитойнинг маданий муносабатлари ҳам изчил ривожланиб келмокда. Хусусан, Хитой Халк Республикасида Ўзбекистон Республикасини янада чукуррок ўрганиш ва англаш, маънавий бойликларини тахлил килиш , кизикишни кучайтириш борасида Ўзбекистон институти ҳамда , ғарбда Чиғатой  адабиётининг  буюк вакили деб қаралмиш, ўзбек ва туркий халклар шоири, мутафаккир ва давлат арбоби Алишер Навоий ва буюк саркарда, давлат арбоби бўлмиш Захириддин Мухаммад Бобур ҳайкаллари ўрнатилган. Ўзбекистонда ҳам доимий равишда Хитой маданияти кунлари ўтказиб турилади. Бундан ташқари Тошкентда  Конфуций институти ,  Самарканд шахрида Конфуций институти ва Конфуций боғлари очилди.
Кун Шан Жень ҳаёти ва ижоди юртимизда батафсил ўрганилган дея олмаймиз. Аммо чет эл мамлакатларида, ҳусусан Россия, АҚШ ва бошқаларда адиб хитойшунос ва адабиётшунос олимларнинг бахс-мунозаралари  мавзусига  аллақачон айланиб улгурган.
Хитой адабиётининг йирик намояндаси Кун Шан жень ижоди шунингдек, япон, рус, инглиз тилларидаги адиб ижодиётига бағишланган мақолалар, турли илмий ишлардан  ҳам  кенг фойдаланилади. 
Юқорида келтирилган  “Шафтоли гулли елпиғич”  асари мисолида  адибнинг дунёқараши ва фалсафасини ва Хитой ижтимоий ҳаётини кенг ёритиб берган. Уша вактлар ижтимоий ҳаёт бироз танг холатда эканлигини куришимиз мумкин.Халқ оғир ахволда қолиб кетган эди. Хитой мутафаккири Конфуций ўзиниг  “Сухбат ва мулохазалар” номли тўпламида шундай жумла келтирилган эди:  子日:  “ 民可使由之， 不可使知之  ” 
Устоз деди : “Халкни фикримизга бўйсундиришга мажбур этиш мумкин . Лекин нима учун бундай қилиш кераклигини англашга уларни мажбур этиб бўлмайди ” .
Кун Шан-жэнь "чуаньци" жанрида ижод қилган драматургларнинг охиргиси ҳисобланади.Ундан кейин бу жанрда хеч ким ижод килмаганлиги  сабаб сўнги қахрамон сифатида қаралади. Шан-жэнь келиб чиқиши тўғридан – тўғри Конфуцийга бориб тақалади. Унинг номи “论语” асарида келтириб ўтилган. 
“Шафтоли гулли елпиғич” асари Хитой адабий муҳитини кенг ёритиб берган. Кун Шан жень асарларининг Хитой адабиётига таъсирини жуда катта ва Хитой халқиниг ижтимоий-сиёсий ва психологик аспектларини драмаларда акс этганини кўришимиз мумкин.Тарихий драманинг ўзига хос жиҳатлари, мазмун ва моҳиятини “Шафтоли гулли елпиғич” асарини тарихий драма мисолида кўрдик.
              “Шафтоли гулли елпиғич” драмасида вақт концепциясининг ижод шакллари ҳақида мулоҳазалар баён этилади.
Кун Шан Жэньнинг  “Шафтоли гулли елпиғич” асари Ли Юнинг  “Ростгўйлар ва хақиқатгўйлар хақида” номли асарнинг анъанасини давом эттирганини кўришимиз мумкин. Бу асар яқин  ўтмиш XVII асрнинг 40 йилларни яъни Манжурлар томонидан Хитой бўйсундирилиш воқеалари тўлиқ акс эттирилган. Бу асар ўн йилдан зиёд мобайнида ёзилиб, 1698 йилда тугатилинган. Унинг асари 4та прологдан иборат ва Кун Шан Жэнь уйдурма қахрамонлардан вос кечганхолда асар яратади. 
Кун Шан Жэнь ўзининг шеърлари билан хам жуда машхур. Унинг энг машхур шеърий тўпламиниг номи « Дарё ва денгиз » бўлиб, у 13та тўпламдан иборат. Шу билан биргаликда унинг мемуар тўплами хам бор ва бу мемуар асарни уни тарихга асослаб ёзади. Кун Шан Жэнь ўзининг машхур асарлари билан Хитой адабиётида муносиб ўрин эгаллаган драматургларлардан биридир.
Хозирги кунда чет тилини ўрганиш, хусусан, хитой тили маданиятини ўрганишга бўлган талаб кундан кўпайиб бормоқда.Шуни англаб етга холда мамлакатимизда хитой тили , маданияти , aдабиёти вa тарихини ўрганиш учун кўплаб шароитлар яратилмоқда. Биз ёшлар учун яратилган имкониятлардан фойдаланган холда ,  хитой тили маданиятини яхшилаб ўрганиб юртимизга хизмат  қиладиган фарзанд бўлиб етишишимиз шарт.

Глоссарий
Губернатор Ма (Ма Ши-ин) – Фэнъяна губернатори.
Бир банда икки нилуфар гули. – севишганларнинг ажралмаслик рамзи. 
Цзо Сы (250-305) – Шарқий Цзинлик шоир. “Уч пойтахт ҳақида қасида” асарининг муаллифи жудда машҳур бўлган. Уни қайта кўчиришда энг сифатли ва машғур қоғоз Лоян қоғозидан фойдаланишган. 
Пань Юэ (247-300) – мисилсиз гўзаллиги билан машҳур шоир. Цинхуай Нанкин орқали оқиб ўтади ва шаҳарниннг кўзга кўринган жойи, қирғоқлари бўйлаб турли хил кўнгил очар муассасалар жойлашган.
Чжао Мэн-бай – Дунлин партияси вакилларидан бири. Сўнги император томонидан Дайчжоуга жўнатилган ва ўша ерда вафот этган.
Вэй Клиги – сарой оғаларининг партияси бўлиб, Вэй Чжун-сян бошқарган. Мин сулоласининг сўнги даврида ҳукуматни эгаллаб олган.
Мин-фэй - унвон, присвоенный красавице из гарема хан императора Юань-ди  харамидаги гўзал Ван Чжао-цзюнга берилган эди. 
Гуйян - Ма Ши-ин ватани. 
"кўзаллар кўшки" – завқли хонадон Ли Чжэнь-ли хонадон соҳибаси.
Линьчунь ва Цзеци қасрлари. – Чэн сулоласининг сўнги императори Хоу-чжу (557-588), мусиқа ва кўнгилхушликни ашаддий ихлосмандию Мусиқа ва рақслар учун Линьчунь ва Цзеци қасрларини қурдирган. 
Цинь-ху - полководец чэнь императори Хоу-чжунинг саркардаси, суй қўшинларига бас кела олмаган. 
Цзянгуань – Янцзыдаги жой номи,  икки катта тоғ Хоя (дарёнинг шимолий қирғоғи) ва Цзинмэнь (жанубий қирғоғи) орасида жойлашган. 
Хугуан - Хубэй и Хунан вилоятларининг умумий номи. 
Ниннаньский хоу - унвон, саркарда Цзо Лян-ююга сўнги Мин императори томонидан берилган унвон. 

Фойдаланган адабиётлар рўйхати
1.	Алексеев В. М. В старом Китае. М., 2008.
2.	Фан Вэньлань. Новая история Китая. М., 1999.
3.	Федоренко Н.Т. Китайская литература. М., 1999.
4.	Фицджеральд С.П. Китай. Краткая история культуры. СПб., 1998.
5.	Bryant O. The High T'ang Poet Meng Hao-jan. Studies in Biography and Textual History // Diss. Univ. Of British Columbia, 2008.
6.	 Cooper A. Li Po and Du Fu: Poems. Harmondsworth, 2009.
7.	 Frankel H. H. Biographies Meng Hao-jan. Berkley. Los Ang., 1999.
8.	 Fung Yulan. A Short History of Chinese Philosophy. N.Y., 2008.
9.	 Giles H. A History of Chinese Literature. N.Y., 2008.
10.	 Graham A.C. Poems of Late Tang. Harmondsworth, 2005.
11.	Чжунго вэньсюэ ши (История китайской литературы). 4 т., Пекин, 2009.
12.	Чжунго лиши (История Китая). Сиань, 1981-1982. Т. 1-4.
13.	Шэнь Дэцянь. Тан ши бецай (Сборник танской поэзии). Пекин, 2004.